U gebruikt een verouderde browser. Wij raden u aan een upgrade van uw browser uit te voeren naar de meest recente versie.

Prooisoorten

vrouw met prooi Strabrecht, 2015

Vrouw boomvalk plukt vogeltje. Strabrechtse heide, 2015.

 

Vogels

Het hoofdvoedsel tijdens het verblijf in Nederland bestaat uit vogels. Het aanbod van grote insecten is in het gematigde Nederland niet groot genoeg is om als hoofdvoedsel te dienen. Pas in de warme maanden, augustus en september, zijn er wel veel grote insecten, maar dan nog steeds halen de valken de meeste energie uit vogelvlees. Dit geldt zeker bij terugkomst uit Afrika, tijdens het broeden en bij het voeren van de jongen. in de weken voordat de eieren gelegd worden brengt het mannetje vrijwel alleen vlees naar het vrouwtje, om haar van voldoende proteïnen te voorzien voor de wekenlange zit op de eieren (opvetten). 

 
Adult met geslagen prooi in poot, zittend

 Volwassen boomvalk met onthoofde prooi. Spijkenisse, 2013

Adulte man boomvalk nadert met onthoofde prooi

 

 

 

 

 Volwassen man boomvalk nadert roepend met prooi in de klauwen geklemd. Spijkenisse, 2017

 

Insecten

De adulten eten in Nederland insecten als tussendoortje. Op dagen dat er zwermen zijn, zoals vliegende mieren, grote kevers, of libellen, eten de opportunistische valken hun buiken uiteraard rond aan insecten.

De uitgevlogen jongen jagen uitsluitend op insecten, als aanvulling op het vogelvlees dat de ouders nog tot de laatste dag van hun verblijf in Nederland aanvoeren, meerdere malen per dag. In deze tijd foerageren de ouders ook meer op insecten, want zij kunnen op die manier tijdens het jagen een oogje houden op hun kinderen (en het kunstje voordoen). In het najaar kun je wel eens een heel boomvalkengezin op insecten zien jagen, soms vergezeld van een of enkele rondzwervende eerstejaarsvogels die geen territorium hadden. Het mannetje en soms het vrouwtje, vliegt niettemin regelmatig uit om vlees te vergaren om de jongen van een substantiële hap te voorzien.

Door het vangen van insecten oefenen de jonge vogels hun oogklauwcoördinatie, waarmee zij uiteindelijk in staat moeten zijn om tijdens de trek hun eigen kostje bij elkaar te vangen.

 

 twee takkelingen met insect

Twee jonge boomvalken oefenen prooioverdrachten met een libel. Voorne-Putten, 2015

Vleermuizen-jacht in de schemering

Ook vleermuizen staan op het menu. Dit blijkt uit onderzoek naar prooiresten in boomvalknesten. Bij mijn observaties zie ik regelmatig dat boomvalken nog tegen donker op jacht gaan. Veel verbeelding is er niet voor nodig om te bedenken dat zij af en toe een vleermuis vangen. In de schemering zouden zij ook gierzwaluwen kunnen bejagen, omdat deze slapend vliegen en in de schemering naar grote hoogte zeilen. Maar ook 's avonds en 's nachts trekkende zangvogels en nachtelijke insecten kunnen nog aan een laat jagende boomvalk ten prooi vallen.  In juli 2014 kwam ik in de diepe schemering terug van een avond observeren. Toen ik mijn fiets in de schuur ging zetten, zag ik een donkere schim over de nok van het dak scheren. De boomvalk, want dat was het, maakte vaart en schoot met grote snelheid tussen de kruinen door van een groepje bomen verderop, waaruit rond dit tijdstip altijd vleermuizen tevoorschijn komen.


Prooioverdracht boomvalk in diepe schemering


Prooioverdracht in de schemering. De prooi lijkt een gierzwaluw. Spijkenisse, 2014

 

Muizenroof-kleptoparasitisme

Boomvalken stelen soms muizen van torenvalken. Zij verrassen de collega-valk met een razendsnelle en zwijgzame vlucht op het moment dat deze argeloos met zijn muis naar een rustig plekje vliegt of al op de grond of op een paal zit. Meestal is de diefstal zo gepiept, want boomvalken zijn felle belagers. De iets grotere en minder wendbare torenvalken hebben weinig in te brengen. Soms gaat de torenvalk nog even in de achtervolging, zelfs tot in de nestmast. Vaak beslecht de boomvalk de schermutseling in zijn voordeel. In de meeste jaren zie ik dit sporadisch. In 2014 echter ging het aan de lopende band bij het koppel dat boven een akker in een hoogspanningsmast broedde (2014 is te boek komen te staan als uitzonderlijk goed muizenjaar, mogelijk dat dit de reden was voor de zo hoge frequentie van muizen roven).
 

Vrouw boomvalk heeft muis bij de neus genomen

Filmframe van boomvalkmoeder die een gestolen muis bij de neus heeft genomen. Spijkenisse, 2014
Filmframe? inderdaad, er is ook een film van (zie de pagina 'Films')

 

In 2014 was het steeds het wakende vrouwtje dat de muizen stal. Het mannetje heb ik er niet op kunnen betrappen. De reden hiervoor zou kunnen zijn, dat het vrouwtje het tussendoortje kan bemachtigen zonder haar kroost uit het oog te verliezen. Maar of dat ook zo is, zal nader onderzocht moeten worden. Het feit dat ik alleen nog maar vrouwtjes muizen heb zien kapen, betekent immers niet dat mannen het nooit doen. Later in het jaar deden de jongen haar het trucje bij herhaling na. Omdat zij op dat moment al behendig konden vliegen, deden zij dat met groot succes.


In 2017 broedden de torenvalken in dezelfde mast als de boomvalk. In deze periode overviel de boomvalk de torenvalken zelfs op het nest als man torenvalk daar een muis had gebracht. Een filmpje van zo'n kaappoging staat onder het tabblad 'films' (of klik hier). 

Omgekeerd gebeurt het ook!
13 augustus 2017: het
boomvalkvrouwtje had al enkele keren geprobeerd een muis van de torenvalk te stelen (bij het nest van de torenvalken). Op de bewuste dag had er een prooioverdracht plaatsgevonden van man naar vrouw boomvalk. Toen de boomvalk met haar prooi naar de nestjongen vloog, verscheen de torenvalk, die de prooi van haar probeerde af te pakken (zonder succes). 

Jagen boomvalken ook zelf op muizen?

Zelf heb ik het nog nooit gezien, terwijl ik vele uren intensief boomvalken heb geobserveerd. Ook op voor muizen attractieve locaties, zoals graanakkers, waaruit de lokale torenvalken flink oogsten. Het boomvalkvrouwtje pakte vanaf haar post soms een passerend insect of maakte een korte jachtvlucht om een vogel te grijpen. Nooit zag ik haar zelf een muis vangen.

In de literatuur vanaf 1934 tot en met heden is enkele keren beschreven dat boomvalken zelf op muizen jagen (te tellen op de vingers van een hand).
Schuyl en Tinbergen zouden het diverse keren gezien hebben, zo schrijven zij in een lijvig artikel uit 1936 (J.Orn 1936 G. Schuyl_Tinbergen-Beobachtungen an Baumfalken- blz 410-412, zie literatuurlijst Duitstalig). Zij beschrijven 3 voorbeelden. 100% bewijs leveren deze niet (wel 99%).

Het betreft 3 waarnemingen, waarbij het vrouwtje in een boom zit, aandachtig kijkt naar iets op de grond, ernaartoe vliegt en terugkomt met een muis in de klauwen.
Bij de ene waarneming komt de boomvalk na twee minuten met een muis terug. Bij de andere na 90 seconden. De 'kill' zelf zagen zij niet. In theorie is het mogelijk dat de boomvalk door vloog en verderop een torenvalk beroofde en toen terugkwam. Uit eigen waarneming weet ik dat zo’n diefstal in enkele seconden gepiept is (dus in 90-120 seconden moet het zeker kunnen).

De waarneming die het dichtst in de buurt komt van sluitend bewijs, verhaalt dat de boomvalk vlak bij de grond uit het beeld verdween achter een dikke dennenstam. Al na enkele seconden verscheen zij weer, min of meer verticaal opstijgend, met een muis in de klauwen. Helaas is het daadwerkelijk op de grond pakken van een (levende) muis niet gezien. In theorie kan de boomvalk buiten beeld een torenvalk beroofd hebben, die daar op de grond zat met een muis, of iets verderop vloog. Of de boomvalk plunderde een van de plaatsen waar de torenvalken muizen verstopten.

In zijn boek “De Boomvalk” beschrijft Rob Bijlsma ook het vangen van muizen door boomvalken zelf.
Hij beschrijft een gelijke jachttechniek als Schuyl (zittend op een post gaat het vrouwtje met een korte en rechte vlucht op haar doel af).

Een laatste vermelding van het fenomeen muizen vangen las ik in het werk van  Remo Probst (Der Baumfalke in Kärnten, 2013). Het gaat om een gesproken melding van iemand die het een keer gezien zou hebben. Dit soort ‘waarnemingen’ moet altijd met grote terughoudendheid worden gewaardeerd. Het boekwerk van Probst is overigens gedetailleerd onderbouwd uitgewerkt en de moeite van het bestuderen zeker waard.

Dus: vangen boomvalken zelf kleine zoogdieren?
Laten we vaststellen dat er aanwijzingen zijn dat sommige boomvalkvrouwtjes soms zelf op muizen jagen, maar dat het over het geheel genomen slechts heel weinig gebeurt. Ook is bij de beschreven vangpogingen mogelijk dat de boomvalk weliswaar een muis pakte, maar dat het geen levend exemplaar was, maar een die eerder door een torenvalk verstopt was. Dat doen torenvalken namelijk frequent (zie ook verderop bij 'food caching').

Insecten als hoofdvoedsel in Afrika

In de Afrikaanse winterkwartieren aangekomen, bestaat het voedsel hoofdzakelijk uit grote insecten. Die komen daar voor in de vorm van sprinkhanen, grote kevers, vlinders en libellen. Precies in de periode dat de boomvalken in Afrika overwinteren komen daar ook grote termietenzwermen voor, waar de boomvalken van profiteren.

Prooigrootte/gewicht

Het is niet eenvoudig om prooiresten van boomvalken te verzamelen. Bij andere roofvogelsoorten zijn op en onder het nest prooiresten te vinden. Niet bij boomvalken. Zij plukken hun prooi op een hoge post, in boom of mast, zodat identificeerbare vogeldelen (veren) wegwaaien. Vleermuisresten zijn soms wel in het nest aanwezig. 
Wil je weten wat boomvalken eten, dan moet je zien wat voor vogel hij ‘slaat’, of zo dichtbij zijn dat je kunt zien waarmee hij komt aangevlogen, of wat hij op zijn post aan het plukken is, of het geluk hebben dat je eens een vaste plukplaats op een lage plek vindt (waar veren niet ver van weg dwarrelen). Geen van deze situaties zal zich snel voordoen, want het is op zich al een voorrecht om een van de bovenstaande activiteiten van een boomvalk te mogen waarnemen, laat staan dat je het zo vaak kunt arrangeren dat je er een lijst van prooisoorten aan kunt overhouden.

In 2017 had ik geluk. Een boomvalk plukte in de hoogspanningsmast een prooi. Er stond een zwak briesje mijn kant op, waardoor sommige van de geplukte veren keurig mijn kant op dwarrelden en een paar meter rechts van mij in het aardappelveld belandden. 
De veertjes liggen als een kostbaar kleinood in mijn vitrinekast. Een jonge gierzwaluw was de eigenaar.

 

Dwarrelend veertje

 

 

 

 

 

 

gierzwaluwveertjes

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

De veren van de bewuste jonge gierzwaluw die in de maag van de boomvalk belandde

Mijn eigen waarnemingen combinerend met wat er in de literatuur over wordt vermeld en met een beetje ‘common sense’  kan gesteld worden, dat prooigrootte/-gewicht uiteenloopt van klein (pimpelmees) tot middelgroot (Lijster, grote bonte specht). Er zijn zelfs meldingen van houtsnip en Turkse tortel.
Arjen de Haan, een fanatieke roofvogelaar uit Drenthe, schreef in 2015 een boomvalk te hebben waargenomen met een kievit in de klauwen. Zou ik Arjen niet kennen, dan zou ik denken dat hij per ongeluk een slechtvalk voor een boomvalk had aangezien (wat lang niet vreemd is, want op afstand hebben deze twee soorten veel van elkaar weg). Maar Arjen vertelt meestal geen onzin, dus ik ga ervan uit dat hij het goed heeft gezien.

Mijn eigen waarnemingen betreffen spreeuw, (gier)zwaluw, koolmees, pimpelmees, huismus, grasparkiet en veel ondefinieerbaar vanwege de afstand (maar altijd kleiner dan spreeuw). 

Juveniel met gierzwaluw als prooi

Sommige prooien zijn goed herkenbaar: gierzwaluw in de poten van een jonge boomvalk (van moeder gekregen).
Spijkenisse, 2014


Boomvalk met grasparkiet
Ook hier is wel duidelijk wat de prooi was: een grasparkiet. Spijkenisse, 2015

 

Ik heb zelf nog nooit prooien groter/zwaarder dan een spreeuw gezien, maar gelet op de stootkracht van een boomvalk op volle snelheid twijfel ik er niet aan dat grote vogels geslagen kunnen worden.

Toch zullen boomvalken bij voorkeur kleinere prooien vangen. Boomvalken hebben korte nagels en doden hun prooi met de snavel, wat zij meestal al in de vlucht doen. Dit in tegenstelling tot havik en sperwer, die lange nagels hebben en hun prooi langzaam dood knijpen, zittend op de grond. De kans is groot dat een boomvalk zelf schade oploopt door een wild om zich heen fladderende grote prooi. Daar komt bij dat het veel energie kost om zo’n grote prooi te controleren, te doden en te vervoeren.

Omdat boomvalken meestal in de open ruimte jagen, zijn hun prooivogels meestal ook vogels van de open ruimte (tijdens de vogeltrek komen daar ook soorten voor die normaal in de beschutting blijven, zodat ook bijvoorbeeld een heggenmus wel eens gepakt wordt). Veel van de gevangen vogelsoorten zijn juvenielen. Deze zijn nog niet zo behendig en vormen dus makkelijker prooien voor boomvalken. Boomvalken zijn echter zo snel en wendbaar dat zij ook volwassen vogels te vlug af zijn. Zie in dit verband ook het hoofdstuk over jachttechnieken. Daar staan ook de vliegsnelheden die bereikt kunnen worden.


Jonge boomvalk fladdert met prooi
Juveniele boomvalk balanceert tijdens het eten op een ronde lichtkap. Spijkenisse, 2013

Verstoppen van prooien voor later gebruik (food caching)


Boomvalken verstoppen gevangen prooien voor later gebruik. Andere roofvogels doen dit ook (torenvalken zelfs zeer frequent; zij stapelen muizen onder bergen stro, of soms zelf onder bloempotten op boerenerven).

Van boomvalken viel het mij voor het eerst op in 2015. Het was bij een stel dat niet succesvol broedde. Hier zag ik dat het mannetje uren op zijn post in de nestmast had gezeten en toen naar een hoekje elders in de mast vloog, waar het at van een prooi die daar al de hele tijd gelegen had. Vanaf toen ben ik er op gaan letten en is het mij vaker opgevallen. Hierbij heb ik gezien dat prooien niet werden opgegeten of niet helemaal, waarna het restant ergens in de hoogspanningsmast werd neergelegd. Ook heb ik regelmatig gezien dat een prooi die eerder buiten mijn waarneming was neergelegd, werd opgehaald.

Reden voor food caching.

Zo lang de techniek nog niet zo ver is dat wij de denkwereld van de boomvalk kunnen infiltreren, blijft het gissen. Uiteraard kunnen wij wel beredeneren waarom boomvalken prooien verstoppen.

Een voor de hand liggende verklaring lijkt dat de valken profiteren van momenten van overvloed. Vangen zij op een bepaalde dag snel en eenvoudig veel prooien dan bewaren zij die voor latere, schaarse tijden. Niet iedere boomvalk kan even goed jagen. Goede jagers zullen sneller prooioverschotten opbouwen dan mindere jagers.

Een andere verklaring voor het verschijnsel kan zijn dat mannetjes boomvalken simpelweg geprogrammeerd zijn om met het vorderen van het broedseizoen de prooiaanvoer te verhogen om de jongen te kunnen voeden. Ook als er geen jongen blijken te zijn of erg weinig. In 2015 bijvoorbeeld waren er geen jongen, maar bleef het mannetje toch prooien brengen.

Bij een stel in 2019 zag ik het zelfs heel frequent. Een van hun nestjongen was gesneuveld en er was slechts een jong over.
Bij dit koppel zou het aanleggen van een voorraad ook te maken kunnen hebben gehad met het weer (voor en na de dag dat er veel prooien werden bewaard, regende het hard en langdurig. Op die dagen kan er niet gejaagd worden/zullen prooivogels beschutting zoeken).

In 2016 en 2017 werd echter succesvol gebroed en werden er ook prooien verborgen.

Het kan al met al ook gewoon zo zijn dat ze het altijd doen, als appeltje voor de dorst.
Of dat het een combinatie is van al deze redenen.

foodcache-verstopte vogelprooi in hoogspanningsmast-Voone-Putten, 2019foodcache-verstopte vogelprooi in hoogspanningsmast-Voone-Putten, 2019


Cookie-beleid

Deze site maakt gebruik van cookies om informatie op uw computer op te slaan.

Gaat u akkoord?