Hoe ziet de boomvalk eruit?

De boomvalk is een vrij kleine en slanke roofvogel. Qua formaat kunt u denken aan de torenvalk (de roofvogel u vast wel eens biddend boven wegbermen ziet), of anders aan het formaat van een tortelduif. De boomvalk is een razendsnelle vlieger, omdat hij zijn prooien in de lucht vangt.

Hieronder leest en ziet u meer over het uiterlijk van boomvalken, zowel in zit als in de vlucht. Omdat plaatjes meer zeggen dan cijfers, vermeld ik over het algemeen geen centimeters of grammen lichaamsgewicht.

Volwassen boomvalk (adult)

Jonge boomvalken (juveniel)

De juveniele boomvalken zijn wat saaier, minder uitgesproken fel getekend in bruin-, beigetinten. Dat zien we eigenlijk bij jonge vogels van alle soorten (denk aan jonge eendjes). Het doel hiervan is camouflage.

Los van de kleur van het verenpak zijn de blauwgrijze oogring en washuid (kale huid boven de snavel, waar de neusgaten in zitten) kenmerkend voor juvenielen, net als de lichte toppen van de dekveren van rug, schouder en bovenvleugel, wat een typisch schubpatroon laat zien.

Nekvlekken (ocelli, 'false eyes')

Alle boomvalken, volwassen en jong, hebben licht gekleurde nekvlekken. Sommige mensen zeggen dat zij aan de hand van de vorm van deze vlekken individuen uit elkaar kunnen houden. Ikzelf beschik niet over die vaardigheid.
De vlekken dienen waarschijnlijk om alertheid naar vijanden uit te stralen, ook op momenten dat de echte blik ergens anders op gericht is. Veel vogels en zoogdieren hebben soortgelijke vlekken of oplichtende accenten, op kop of oren of op staart of vleugels die in opgevouwen toestand hetzelfde effect veroorzaken.

nekvlekken bij jonge boomvalk

nekvlekken van jonge boomvalk (en een jonge groene specht als bonus)

nekvlekken adulte boomvalk

en hier de nekvlekken bij een volwassen boomvalk

Kleed eerstejaarsvogels (sub-adult/geboren in vorige zomer/tweede kalenderjaar)

De sub-adulten zijn gekleurd als adulte vogels, behalve dat het egale donkergrijs op de bovendelen meer donkerbruin is en niet egaal. De rugzijde van het kleed maakt vaak een vlekkerige indruk omdat oude juveniele veren afgewisseld worden met vers geruide veren van het volwassen kleed. De bandjes op de staart zijn dunner en niet zo duidelijk als die van de adulten.

Vleugellengte en verhouding tot staartlengte

Bij volwassen boomvalken steken de vleugelpunten in zit uit tot voorbij de staart. Dit is bijvoorbeeld te zien op de eerste foto, bovenaan deze pagina.
Bij pas uitgevlogen reiken de vleugelpunten nog niet voorbij de staart. Dat ziet u op de foto hierboven (met ook de groene specht erop). Deze juveniele vogels hebben kortere en stompere vleugels. Vooral in de eerste twee weken nadat zij uitgevlogen zijn. Met het ouder worden, groeien de vleugels door tot aan de adulte vorm, spits en lang.

Adulten en oudere jongen uit elkaar houden.

In de praktijk is het soms lastig om adulten en oudere juvenielen te onderscheiden. Een paar weken na uitvliegen, wordt het bruin donkerder en de lichte, beige delen witter. Ook worden de vleugels van de jonge vogels dus langer en smaller. Een vergissing met een adult is dan gauw gemaakt, vooral aan de hand van het silhouet. Hoe moeilijk het onderscheid soms is tonen de volgende foto's. Het schubpatroon van de dekveren blijft echter nog lange tijd een doorslaggevend detail, net als de blauwgrijze oogring en washuid (voor zover dat te zien is vanuit de kijkpositie). Onder, bij de sectie vliegbeelden, ziet u een foto van zo'n bijna volgroeid jong, waarvan vleugelvorm en zelfs de kleur van de broekveren erg neigt naar die van een volwassen boomvalk.

Rui

De adulte vogels ruien hun hele verenkleed in hun winterkwartieren. Ze beginnen soms echter al met enige lichaamsveren en handpennen aan het eind van de zomer. Bij hoge uitzondering kan er hier dus wel eens een ruiveer van een adult gevonden worden. De meeste zullen echter in Afrika gewisseld worden.

De tweede kalenderjaarvogels, die dus het jaar daarvoor ter wereld kwamen, beginnen te ruien in maart/april in hun winterkwartieren en zetten dat de hele zomer door tot september/oktober.

Op de pagina 'Trivia' staan enkele foto's van veren, verkregen na predatie en rui. En hieronder een Facebookbericht van de Drentse boomvalkkenner Arjen de Haan over de bijzondere vondst van een ruiveer.

Faceboo Arjen de Haan, ruiveer boomvalk

Verschil man/vrouw naar uiterlijk

Man en vrouw boomvalk verschillen nauwelijks in uiterlijk. Er zijn subtiele verschillen, zoals dat de mannetjes over het algemeen iets donkerder en contrastrijker zijn, maar dat valt in het veld lang niet altijd op. Bovendien zijn er veel uitzonderingen op. De hieronder beschreven kenmerken vormen daarom slechts de gemene deler.

Rugveren en bovenzijde vleugels.

Het vrouwtje is in de regel iets valer donkergrijs, soms tegen bruin aan, dan het mannetje.

Buikzijde.

Mannetjes hebben een duidelijk witte grondtoon met een donker, verticaal streeppatroon. Vrouwtjes zijn vaak iets minder helder wit, met een rommeliger of vlekkeriger lijkend streeppatroon.

Onderstaart- en dijbeenveren.

Vrouwtjes hebben doorgaans meer donkere vlekjes op de broek- en onderstaartveren dan de mannetjes. Mannetjes hebben in de regel feller gekleurde broekveren.

Maar let op!

De individuele variatie groot. Er kunnen dus vale mannetjes zijn, en contrastrijke vrouwtjes etc. Ook de leeftijd speelt een rol (hoe ouder de vogel, hoe bleker de broekveren en hoe lichter/minder de vlekjes).
Atmosferische omstandigheden en lichtval beïnvloeden bovendien de waarneming van kleuren en tinten. Een vochtig verenpak oogt donkerder dan een droog verenpak.
Op foto's komen daar ook nog eens factoren bij als contrast, lichtval en gebruikte witbalans.

licht getekende adult boomvalk

zeer lichte, haast juveniel lijkende broekveren van adult

vrouw boomvalk op nest

natgeregend vrouwtje oogt zeer donker

Verschil man/vrouw naar formaat en gewicht

Vrouwtjes zijn gemiddeld iets groter dan de mannetjes.
Dat verschil is alleen in de uiterste waarden geslachtsbepalend.

Uiterste waarde vleugellengte.

Als de vleugel korter is dan 24,5 cm is het zeker een mannetje.

Uiterste waarde gewicht.

In het wild levende vogels die meer wegen dan 230 gram wegen zijn zeker vrouwtjes.

Alles daar tussenin.

In het middensegment, dus tussen heel klein en heel groot, is er een grote overlap. Hier heb je relatief grote mannen, die groter of zwaarder kunnen zijn dan relatief kleine vrouwtjes. Het grote gemiddelde is echter dat mannetje 88% van het formaat van de vrouwtjes hebben. Omdat dit een gemiddelde is, is het niet juist om bij meer boomvalken bij elkaar de grootste te benoemen als vrouwtjes. Het zouden namelijk nog altijd grote mannen kunnen zijn.

Verschil naar vleugelbreedte en silhouet

Over het algemeen zijn mannetjes slanker gebouwd. Dat geldt voor hun lijf, maar ook voor de vleugels. Vooral bij koppels in zit of in de vlucht is dat te zien.
Overigens kan de afstand vertekenend werken (de verste vogel oogt door de kijker vaak groter).
De armvleugel (de helft van de vleugel die aan het lijf grenst) van de mannetjes is smaller. Maar let op dat de houding van de vogel in de vlucht het vliegbeeld kan vertekenen.

Koppels.
Bij koppels is het vrouwtje meestal het grootst. Soms is er nauwelijks verschil in formaat (hoogte in zit, of spanwijdte, of vleugelbreedte). Maar bijna altijd is de romp van de vrouwtjes vanaf de baltsperiode tot ver na het uitvliegen van de jongen forser (=vetter, omdat zij in die periode veel minder jaagt dan het mannetje en wordt vetgemest).

koppel boomvalken in vlucht

bij dit koppel is het formaatverschil duidelijk

koppel boomvalk in hoogspanningsmast

en ook hier valt het slanke mannetje links op

Verschil in geluid

Sommigen menen dat de geluiden van boomvalk man en vrouw in toonhoogte verschillen (vrouw lagere toon). Ik kan dat niet uit eigen ervaring bevestigen. Ook in de literatuur lopen de meningen hierover uiteen. Vast staat in elk geval dat er grote individuele verschillen zijn in het geluid; niet iedere boomvalk zingt precies hetzelfde. Ook omdat de toonhoogte oploopt naarmate de opwinding groter is. Maar ook is de afstand van de toehoorder ten opzichte van de roepende boomvalk van invloed, want dichtbij klinkt geluid harder dan van verder weg. Op de pagina ‘geluiden’ kunt u een aantal kenmerkende boomvalkgeluiden beluisteren.

Verschil man/vrouw naar gedrag

Bij een koppel boomvalken in een territorium is het geslacht snel duidelijk naar rol en gedrag.
Het vrouwtje is tijdens de broedtijd voornamelijk passief en het mannetje jaagt en brengt prooien aan. Bij ‘de daad’ is zij degene die onder zit. Hierover meer in het hoofdstuk voortplanting.

Conclusie verschil man-vrouw

Er zijn verschillen, maar die zijn minimaal. Ze worden vertroebeld door allerlei factoren en de individuele variatie is groot. In het veld is het daarom niet betrouwbaar om het geslacht van individuele vogels te bepalen aan het uiterlijk (tenzij je dat eerder hebt vastgesteld op basis van de rol van deze vogel in het koppel of een individueel herkenningsteken).

Eén onderscheidend kenmerk.

Tot slot: er is een sluitende bewijsmethode om het geslacht op basis van uiterlijk te bepalen. Dat is alleen te zien als je een jonge valk met de rug naar beneden in de hand houdt, of als je met een telescoop de onderkant van de gespreide staart kunt bekijken. Van de derde staartveer is de vorm van de derde band ter hoogte van de schacht afwijkend. Op de onderstaande foto is dat te zien (♂= man; ♀=vrouw).

staarttekening juveniel boomvalk verschil man vrouw

verschil in staarttekening man-vrouw (juv) boomvalk

Vliegbeelden

In veel publicaties noemt men de sikkelvorm als onderscheidend kenmerk van het vliegbeeld van de boomvalk. Of grote afstand zouden boomvalken dan op gierzwaluwen lijken. Dat klopt weliswaar, maar vergeet niet dat dit maar heel soms te zien is en dat er een enorme variatie aan andere vliegbeelden is, afhankelijk van factoren als: kijkhoek, afstand, lichtinval en manier van vliegen. Vooral dit laatste, want de boomvalk vliegt niet altijd op dezelfde manier en met dezelfde functie. Hij zweeft, glijdt, fladdert, duikt, gaat soms pijlsnel en dan weer wat langzamer. Elke soort vlucht geeft een ander vliegbeeld. De onderstaande voorbeeldfoto's spreken voor zich.

Klik op de foto's voor het bijschrift

Vliegbeeld jonge vogels

De vleugels van de jonge vogels zijn kort en stomp als zij net uit het nest komen. Naarmate de weken vorderen, worden de vleugels puntiger en langer.
Na een week of 4 zijn ze qua vorm niet meer te onderscheiden van de oudervogels.

Alula (duimvleugels)

Op de grens van arm- en handvleugel (de pols) zit een klein groepje veren dat de alula wordt genoemd. Deze veren liggen normaal gesproken strak langs de vleugel, maar kunnen afhankelijk van de noodzaak worden ingezet bij het manoeuvreren. Ze stellen de boomvalken in staat om precisiemanoeuvres uit te voeren, zoals bij het landen of bij het wenden, bijvoorbeeld voorafgaand aan een prooioverdracht.

boomvalk met uitgezette alula, duimvleugels

Hier de alula van een juveniel